معماری نفـــار

Professional Ethics in Architecture and Urbanism

كار كردن در اجتماعي كه منظم و سيستماتيك است و روابط شفاف بين عوامل آن وجود دارد باعث آسودگي خاطر هريك از عوامل و بهره وري در كار خواهد شد اما اين عوامل در همه جا يكسان عمل نمي كنند. مثلا شايد در سازمانها و ادارات بتوان آن را تا حد مطلوبي پيش برد ولي آيا در محيط باز و گسترده بيرون و در ميان پيشه (حرفه)هاي گوناگون و رابطه با كارفرما و مشتري مي توان اين نظام مندي را به نحو مطلوبي داشت؟شايد بشود گفت كه اين نظم را با قانون مي توان بوجود آورد ولي بوسيله قانون تا چه حدي مي توان در مسائل ريز شد؟ علاوه بر آن در پيشه هاي هنري اين نظام چگونه برقرار مي شود و حد و مرز آن چگونه است؟ همه اين مباحث التزام وجود نظامي چون نظام اخلاقي را از گذشته در ميان حرفه مندان بيشتر كرد.

در اخلاق

انگيزه هاي اصلي انسان بر دو پايه « سود » و « ارزش » قرار دارند. اولي انسان را در برابر سود و منفعت طلبي و طمع قرار ميدهد و حركت انسان را به سمت بقاء خويش، تامين زندگي و تداوم نسل تبيين مي كند و دومي حركتي است كه انسان را از ساير موجودات جدا مي كند و بر پايه ي پرستش و ترس است. اينجا به صورت آگاهانه از سودهايش دوري مي جويد و در برابر آن مقاومت مي كند. رفتار و تجليات روحي او ديگر در طبيعت با هيچ قاعده اي سازگار نيست.

اخلاق را مي توان مجموعه اي از ارزشها تعريف كرد. اگر اخلاق را بعنوان روبنا و پيامد شكل گرفته از يك زيربنا بدانيم، مسئله اخلاق در امروز و گذشته از نظر زيربنايي تفاتهايي دارد. انساني كه فارغ از قيد هاي ديني است خود را آزاد مطلق مي داند؛ يعني خود را تحت نظر نمي داند، بلكه ناظر است و موجود آزاد خودآگاه (1). از اينجا بحث اخلاق بعنوان موجوديتي واحد در كنار زندگي و مانند ابزاري كه هرگاه نياز به آن باشد، از آن استفاده مي گردد، مطرح مي شود. اين نگرش با انديشه هاي افرادي چون نيچه و سارتر كه مي گويد: در آسمان كسي نيست و خبري نيست، قوام مي يابد و جهان بيني پوچي را كه همه حركات جهان را بيهوده تلقي مي كند و هر گونه فعاليتي را آزاد مي داند، تسري مي بخشد و تا جايي ادامه دارد كه نيچه هر گونه عمل اخلاقي را مردود مي داند و قائل به نوعي جبر اجتماعي است.اخلاق با اين ويژگيها ديگر زيربنايي ندارد و پوشالي است. و هنر برخاسته از آن رها و بي هدف است و از همينجا تفكر اگزيستانسيالي و اپيكوري هنر براي هنر شكل مي گيرد. اين تفكر از زبان كروچه به صورتي ديگر بيان شده است(2).

اين در حالي است كه همه مذاهب گذشته در درون خود بحث اخلاق را بعنوان ضروريتي ديني عنوان كرده اند و حتي ادياني مانند زرتشتي بر اساس نظام اخلاقي شكل گرفته اند. روبنايي كه بدين صورت از زيربنايي فوق مادي و ماوراء طبيعي بدست مي آيد تكيه گاه امني دارد كه قائلين به آن ايده آل خود را در ميان جامعه نمي جويند و هنر بوجود آمده از آن زيربنا، هنر متعهد ماورايي و يا آرماني (يوتوپيايي) خواهد بود.

اخلاق حرفه اي در معماري و شهرسازي

هنرمندان انسانهايي هستند كه با ديد بازتري به جامعه و روند تحولات آن مي نگرند.ايجاد خطوط ذهني و فكري و ترسيم ابعاد جديدي براي زندگي بهتر انسانها بر عهده آنهاست.

اما براي بررسي حرفه معماري و وجود نگرش اخلاقي در آن عوامل خارجي ديگري نيز در آن دخيل هستند كه جداي از اين حرفه نيست. ساخت خيلي از ساختمانها امروزه بدست بساز و بفروشهاست و نظارتي بر ساخت و پيامدهاي آن نيست و در اغلب موارد خود سازنده نيز در آن زندگي نخواهد كرد. لذا در اينجا اخلاق بساز و بفروشها مد نظر قرار مي گيرد كه غالبا از قشر معماران نيستند.

شايد مهمترين دليل انحراف از اخلاق حرفه اي مسئله مادي باشد كه اين مستقيما به خود معمار بر مي گردد؛ به اخلاقيات او ، توقعاتش و تعبير او از چگونه زيستن. اين مسئله آنقدر قدرتمند هست كه خيلي از معماراني كه در ابتداي كار حرفه اي خود را به اصول اخلاقي پايبند مي دانستند، در ادامه راه ديگر را برگزيدند چرا كه مسئله اقتصاد از مهمترين مسائل جوامعي مثل جامعه ماست و مقاومت در برابر اين پديده كار چندان ساده اي نيست.